چه چیزی موتور تحول اقتصادی چین را به حرکت درآورده است؟
هواپیماها بار دیگر از باند فرودگاه قدیمی شهر ههفی، در استان آنهوئی در شرق چین، به پرواز درمیآیند؛ اما این بار دیگر خبری از گیتهای خروج یا اعلام سوار شدن مسافران نیست.
باندهای قدیمی این فرودگاه اکنون از میان پارک «لوگانگ» عبور میکنند؛ فضای شهری گستردهای که در آن اتوبوسهای خودران بازدیدکنندگان را جابهجا میکنند، خودروهای فروشگاهی بدون راننده با اشاره دست عابران توقف میکنند، پهپادها در آسمان پرواز دارند و هواپیماهای الکتریکی عمودپرواز بدون سرنشین (eVTOL) از همان محلی به پرواز درمیآیند که روزگاری هواپیماهای مسافربری از آن برخاست میکردند.
این صحنه، نمادی از تحول گستردهتر ههفی است؛ شهری که زمانی یک مرکز استانی کماهمیت در بخش داخلی چین بود و نه بندر دریایی داشت، نه بندر بزرگ رودخانهای، نه منابع زغالسنگ و آهن و نه سابقه صنعتی قابل توجه. اما امروز به یک مرکز ملی علمی و پایگاه تولید خودروهای برقی، نمایشگرهای پیشرفته، مدارهای مجتمع (تراشه)، صنایع فتوولتائیک، فناوری کوانتومی و تحقیقات گداخت هستهای تبدیل شده است.
همزمان با گرامیداشت صد و پنجمین سالگرد تأسیس حزب کمونیست چین و آغاز اجرای پانزدهمین برنامه پنجساله (2026 تا 2030)، ههفی پاسخی به یک پرسش مهم ارائه میدهد؛ اینکه اهداف بلندمدت ملی چگونه میتوانند به شکلگیری آزمایشگاهها، کارخانهها، زنجیرههای تأمین و موتورهای جدید رشد اقتصادی منجر شوند.
از علم تا صنعت
چین از زمان اجرای سیاست «اصلاحات و درهای باز» به دومین اقتصاد بزرگ جهان تبدیل شده، کاملترین نظام صنعتی دنیا را ایجاد کرده و صدها میلیون نفر را از فقر خارج کرده است؛ دستاوردهایی که معمولاً نتیجه رشد سریع و ثبات بلندمدت این کشور دانسته میشوند.
ابعاد این موفقیت همچنان قابل توجه است. در سال 2025، تولید ناخالص داخلی چین به حدود 140.19 تریلیون یوان (20.6 تریلیون دلار) رسید، ارزش افزوده بخش تولید 34.7 تریلیون یوان بود و تولید و فروش خودروهای برقی هر دو از 16 میلیون دستگاه فراتر رفت.
مرحله جدید توسعه، بیش از آنکه بر افزایش کمیت و مقیاس متمرکز باشد، بر ارتقای کیفیت رشد تأکید دارد. در چارچوب پانزدهمین برنامه پنجساله، توسعه «نیروهای مولد باکیفیت جدید» متناسب با شرایط هر منطقه در اولویت قرار گرفته است؛ به گونهای که نوآوری فناورانه نقش راهنما، اقتصاد واقعی نقش پایه و نظام نوآوری ملی نقش پشتیبان را بر عهده دارند.
روزنامه مردم در گزارشی درباره توسعه مراکز نوآوری نوشت که دستیابی به خوداتکایی علمی و فناورانه در سطح بالا، نیازمند توسعه هماهنگ آموزش، علم و نیروی انسانی، همراه با سرمایهگذاری در منابع انسانی، نهادها و زیرساختهای فیزیکی است.
ههفی نشان میدهد که چگونه یک راهبرد ملی میتواند در سطح محلی اجرا شود. «دانشگاه علم و فناوری چین» که زیر نظر آکادمی علوم چین در پکن فعالیت میکرد، در سال 1970 به ههفی منتقل شد و نخستین پایگاه پژوهشی این شهر را شکل داد. سپس ههفی تلاش کرد پژوهشهای علمی را با کارخانهها، تأمینکنندگان، سرمایه، نیاز بازار و سرمایهگذاری روی فناوریهای بلندمدت پیوند دهد.
در سال 2005، ههفی راهبرد توسعه با محوریت صنعت را مطرح کرد. طی حدود دو دهه، این شهر خوشههای صنعتی بزرگی در حوزه خودروهای برقی، فتوولتائیک، نمایشگرها، مدارهای مجتمع و لوازم خانگی ایجاد کرد. این مسیر با تصمیمهای پرریسکی همراه بود؛ از حمایت از خط تولید نسل ششم شرکت «بیاوئی» در سال 2008 گرفته تا پشتیبانی از شرکت تراشهسازی «چانگشین» در سال 2016 و نجات شرکت خودروسازی «نیو» در سال 2020، زمانی که این تولیدکننده خودروهای برقی با بحران مالی روبهرو بود.
این رویکرد از علاقه به ریسک ناشی نمیشد، بلکه تلاشی برای تبدیل گلوگاههای ملی به ظرفیتهای صنعتی محلی بود. «یو جائوبینگ»، معاون کمیسیون توسعه و اصلاحات ههفی، میگوید در حالی که برخی شهرها با یک موج صنعتی رشد میکنند و سپس دچار رکود میشوند، ههفی به لطف نظام ارتقای صنعتی خود، دو دهه رشد پایدار را تجربه کرده است.
او افزود رمز این موفقیت، مدیریت درست رابطه میان دولت و بازار است. دولت محلی نباید جایگزین بازار شود، اما میتواند در مراحل اولیه، نیازهایی را که بازار قادر به تأمین آنها نیست، از جمله سرمایه، نیروی انسانی، مراکز آزمایشگاهی و پیوندهای زنجیره تأمین فراهم کند.
تلاقی نوآوری و تقاضا
اگر انتخاب مسیرهای راهبردی نخستین گام باشد، تبدیل دستاوردهای علمی به محصولات تجاری، مرحلهای بهمراتب دشوارتر است. یک نمونه اولیه برای ورود به بازار، به مراکز آزمایشی، کاربران اولیه، تأمینکنندگان، منابع مالی و در نهایت تقاضای بازار نیاز دارد.
در مجمع هگزین (داووس تابستانی 2026) در دالیان، «گیم هوآی نئو»، مدیر اجرایی مجمع جهانی اقتصاد، گفت نوآوری در مقیاس گسترده به معنای وارد کردن فناوریهای نو به اقتصاد و جامعه و استفاده از آنها در خدمت مردم و منافع عمومی است. شرکتکنندگان نیز تأکید کردند که نوآوری امروز نیازمند یک ظرفیت نظاممند و قابل اجراست.
یک گروه پژوهشی از «فدراسیون سراسری صنعت و تجارت چین» نیز پس از بازدید از استانهای آنهوئی و جهجیانگ به نتیجه مشابهی رسید. این گروه اعلام کرد که صنایع آینده به پژوهشهای بنیادی، تجاریسازی، سناریوهای باز کاربردی و ترکیبی از بازار کارآمد و دولت کارآمد نیاز دارند.
از ههفی اغلب به عنوان جسورترین «شهر سرمایهگذاری خطرپذیر» چین یاد میشود، اما توصیف دقیقتر آن «آزمایشگری سازمانیافته» است. سرمایه عمومی برای جذب شرکتهای پیشرو، تکمیل زنجیرههای تأمین و حمایت از فناوریهای بنیادی به کار گرفته میشود، در حالی که در نهایت این رقابت بازار است که موفقیت شرکتها را تعیین میکند.
این شهر همچنین با ایجاد یک شرکت واسط در سطح شهری، زمینه اجرای سناریوهای کاربردی را فراهم کرده تا استارتاپها و گروههای پژوهشی بتوانند به کاربران واقعی، محل اجرای پروژهها و تقاضای واقعی بازار دسترسی پیدا کنند. تا پایان سال 2025، ههفی بیش از 1400 فرصت سناریومحور ایجاد کرده که به بیش از 41 شرکت فناوری خدمات ارائه داده و زمینه اجرای بیش از 1200 پروژه را فراهم کرده است.
«فانگ شیائوی»، بنیانگذار و مدیرعامل شرکت فناوری ابزار دقیق ههفی گوجینگ، گفت استارتاپ او تنها با یک ایده فناورانه و یک تیم کوچک آغاز به کار کرد. او افزود که از طریق این سازوکارهای واسطهای، شرکت بهتدریج نیازهای بازار، مشتریان و مسیر توسعه محصولات خود را شناخت.
پانزدهمین برنامه پنجساله نیز این رویکرد را در سطحی گستردهتر دنبال میکند و بر ادغام عمیقتر نوآوریهای علمی و صنعتی، تسریع تجاریسازی دستاوردهای پژوهشی و گسترش سناریوهای کاربردی تأکید دارد. این برنامه نشان میدهد که چگونه اولویتهای بلندمدت چین به پلتفرمها، سناریوهای عملیاتی و زنجیرههای صنعتی تبدیل میشوند و پیشرفتهای علمی را به نیروهای مولد باکیفیت جدید پیوند میدهند.
نظامی که پشت این فرآیند قرار دارد
داستان ههفی یک نمونه محلی است، اما الگوی آن در سراسر چین دیده میشود. یک راهبرد ملی به برنامههای محلی تبدیل میشود؛ این برنامهها منابع مالی، پارکهای صنعتی و سناریوهای کاربردی را جذب میکنند؛ این ابزارها از پروژهها حمایت میکنند؛ پروژهها تأمینکنندگان را به خود جذب میکنند و در نهایت زنجیرههای صنعتی شکل میگیرند.
این روند زمانی موفق خواهد بود که اولویتها به اندازه کافی برای سرمایهگذاریهای بلندمدت پایدار باشند و در عین حال امکان اصلاح و بازنگری نیز وجود داشته باشد. در سطح ملی، این رویکرد به معنای هماهنگی اهداف بلندمدت با نیازهای هر مرحله، حفظ ابتکار راهبردی و تطبیق سیاستها با شرایط جدید است. در عمل نیز به برنامهریزی مستمر، اجرای مؤثر و اصلاح مسیر در صورت نیاز وابسته است.
برخی ناظران خارجی نیز به این سازوکارهای کمتر دیدهشده اشاره کردهاند. «سابینو واکا نارواخا»، سفیر پیشین آرژانتین در چین، میگوید بیشتر گفتوگوهای جهانی درباره چین بر قطارهای پرسرعت، شبکههای 5G و خودروهای برقی متمرکز است، اما آنچه برای او اهمیت بیشتری دارد، سازوکار آموزش، ارزیابی و ایجاد انگیزه برای مدیران و مسئولان است.
چین اوایل امسال یک برنامه آموزشی سراسری در سطح حزب آغاز کرد تا مقامات را به درک درست از «عملکرد مطلوب» هدایت کند؛ رویکردی که بر حضور میدانی و دستیابی به نتایج ملموس تأکید دارد. واکا نارواخا این برنامه را دریچهای برای شناخت منطق حکمرانی چین توصیف کرده و معتقد است عملکرد مسئولان نباید بر اساس تعداد جلسات یا اسناد صادرشده سنجیده شود، بلکه معیار اصلی باید حل مشکلات واقعی مردم باشد.
به اعتقاد او، سیاستگذاری عمومی موفق به طراحی کلان و اجرای مؤثر در سطح محلی نیاز دارد. «فلیکس والدیویسو»، رئیس دیدهبان چین در دانشگاه IE اسپانیا، نیز میگوید برنامههای پنجساله چین چارچوبهای راهبردی فراتر از دورههای زمانی معمول هستند که هم مسیر حرکت و هم ابزارهای اجرایی را مشخص میکنند.
این دیدگاهها، تجربه ههفی را بهتر توضیح میدهد. رشد این شهر نتیجه یک سرمایهگذاری واحد یا یک رونق موقتی نیست، بلکه حاصل فرآیندی است که منابع علمی را به سیاستهای صنعتی، سرمایه عمومی را به رقابت بازار و اهداف بلندمدت را به بسترهای کاربردی پیوند داده است.
امروز در پارک لوگانگ، پرواز هواپیماها تصویری چشمگیر خلق میکند، اما تحول اصلی روی زمین جریان دارد؛ جایی که مهندسان، کارآفرینان، سرمایهگذاران، پژوهشگران و مدیران دولتی در کنار یکدیگر تلاش میکنند مزیتهای جدید ملی را در شهری ایجاد کنند که روزگاری کمتر کسی آیندهای چنین متفاوت برای آن متصور بود.
