عربستان در محاصره بحرانهای منطقهای
تشدید اخیر درگیریها میان عربستان سعودی و حوثیهای یمن، همزمان با ادامه بنبست میان ایالات متحده و ایران، عربستان را در دو جبهه درگیری در خاورمیانه قرار داده و این کشور را به «کانون طوفان» تحولات منطقهای تبدیل کرده است.
در 27 سپتامبر برابر با 5 مهر، مقامهای دولتی در ریاض بهطور ناگهانی از طریق ایمیل به والدین اطلاع دادند که مدارس محلی برای یک هفته تعطیل و کلاسها بهصورت آنلاین برگزار خواهند شد؛ ساکنان این تصمیم را اقدامی «لحظه آخری» و بدون ارائه توضیح توصیف کردند. یک شب پیش از آن، نیروهای حوثی به ریاض و شهر «خمیس مشیط» در جنوب غربی عربستان که میزبان یک پایگاه هوایی مهم است، حمله کرده بودند.
عربستان اعلام کرد دو پهپاد و دو موشک بالستیک را رهگیری و منهدم کرده است، اما حوثیها این حملات را تنها یک عملیات کوچک پیش از تشدید گستردهتر درگیریها توصیف کردند. یمن در ماه ژوئیه بار دیگر وارد جنگ داخلی شده بود و حوثیها در ماه سپتامبر مناطقی در اطراف تنگه بابالمندب، از جمله شهر «مخا» و جزایر «حنیش» و «پریم» یا «میّون» را به تصرف خود درآوردند و عملاً کنترل این گذرگاه دریایی حیاتی و راهبردی را در دست گرفتند.
آنها همچنین محاصره دریایی کشتیهای سعودی را اعمال کرده و تأسیسات نفتی و پایتخت عربستان را هدف قرار دادهاند. پروفسور «نیو شینچون» از دانشگاه نینگشیا میگوید عربستان سعودی با دشوارترین شرایط خود از زمان جنگ خلیج فارس روبهروست و از سه جهت تحت فشار قرار دارد: ایران در شرق تهدید به بستن تنگه هرمز میکند، حوثیها از جنوب فشار وارد میکنند و شبهنظامیان عراقی در شمال به خطوط لوله نفت حمله میکنند؛ وضعیتی که فشار سنگینی بر صادرات نفت و امنیت ملی عربستان وارد کرده است.
با وجود هزینههای سنگین نظامی، نتایج مطلوبی برای عربستان حاصل نشده است. سوئد بودجه نظامی عربستان در سال 2025 را 83.2 میلیارد دلار برآورد کرده که هشتمین بودجه نظامی بزرگ جهان محسوب میشود، اما این پادشاهی همچنان در مقابله مؤثر با حملات ناتوان بوده است. رسانههای کره جنوبی این وضعیت را به افزایش توان رزمی حوثیها و ضعفهای موجود در ساختار دفاعی عربستان نسبت میدهند؛ ساختاری که در آن ارتش منظم، گارد ملی سلطنتی و گارد سلطنتی بهطور جداگانه فعالیت میکنند، با یکدیگر رقابت دارند و در تبادل اطلاعات نیز ناکام هستند.
«چتر امنیتی ایالات متحده» نیز متزلزل شده است؛ عربستان دو بار با کاخ سفید تماس گرفت و خواستار حمله به حوثیها شد، اما آمریکا در این زمینه مداخله نکرد. تحلیلگران این مسئله را نشانه دیگری از تضعیف الگوی «امنیت در ازای نفت» میان ایالات متحده و کشورهای حوزه خلیج فارس میدانند. ماه گذشته، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان «توافقنامه دفاعی مشترک مکه» را امضا کردند، اما ترکیه و پاکستان تاکنون عمدتاً به حمایت لفظی بسنده کرده و اقدام عملی مشخصی انجام ندادهاند. صاحبنظران میگویند این توافقنامه در زمینه قواعد درگیری، پروتکلهای مشورتی و سازوکارهای دفاع جمعی شفافیت کافی ندارد و بیشتر به یک بیانیه سیاسی شباهت دارد تا یک ائتلاف عملیاتی؛ ضمن اینکه شکلگیری یک چارچوب دفاعی مؤثر و کامل احتمالاً به سالها زمان نیاز خواهد داشت.
اگرچه حملات حوثیها تاکنون زندگی روزمره در ریاض را بهطور جدی مختل نکرده است، اما کنترل آنها بر تنگه بابالمندب و محاصره کشتیهای سعودی، اقتصاد عربستان را که وابستگی زیادی به محمولههای نفتی از مسیر دریای سرخ دارد، تهدید میکند. همزمان، ادامه تنش میان ایالات متحده و ایران همچنان موجب نوسان قیمت نفت شده است.
اندیشکده مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی آمریکا (CSIS) معتقد است عربستان سعودی در حال ورود به «دوران عدم توازن» است؛ دورهای که درگیریهای منطقهای میتواند جایگاه این کشور بهعنوان مقصدی امن برای سرمایهگذاری را تحت تأثیر قرار دهد. «دینگ لانگ» از دانشگاه مطالعات بینالمللی شانگهای میگوید درگیری در مناقشه میتواند منابع مالی عربستان را تحت فشار قرار داده و بودجه پروژههای بزرگ «چشمانداز 2030» را محدود کند،
هرچند افزایش قیمت نفت ممکن است بخشی از زیان ناشی از کاهش حجم صادرات را جبران کند. با این حال، اگر عربستان وارد یک جنگ فرسایشی شود، روند تحول اقتصادی، ثبات منطقهای و فضای سرمایهگذاری این کشور در معرض خطر قرار خواهد گرفت. مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی به عربستان توصیه میکند ریسکهای ناشی از درگیری را کاهش دهد، مسیرهای جایگزین صادرات نفت ایجاد کند، سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر را افزایش دهد، شرکای خود را متنوع کند و بار دیگر تمرکز بیشتری بر سرمایهگذاری داخلی داشته باشد.
با وقوع درگیری در دو جبهه، که عملاً به مسدود شدن تنگههای هرمز و بابالمندب منجر شده است، خاورمیانه با بحرانی بیسابقه و پیچیده روبهروست که امنیت بینالمللی و اقتصاد جهانی را تهدید میکند.
«نیو شینچون» معتقد است این درگیری در وهله نخست عرضه نفت را مختل خواهد کرد و کاهش عرضه میتواند به افزایش قیمتها منجر شود. در همین حال، اخیراً ایالات متحده، عربستان سعودی و امارات متحده عربی برای کاهش فشار ناشی از کمبود عرضه، بهطور بیسروصدا انتقال نفت از طریق تنگه هرمز و در امتداد سواحل عمان را آغاز کردهاند. درباره احتمال گسترش درگیری و ورود کشورهای دیگر به جنگ نیز «نیو شینچون» میگوید در حال حاضر نشانهای از پیوستن سایر کشورها به این مناقشه دیده نمیشود. عربستان سعودی در ماههای اخیر رویکردی محتاطانه در پیش گرفته و از انجام حملهای تمامعیار علیه حوثیها خودداری کرده است؛ مسئلهای که در شرایط کنونی احتمال گسترش درگیری به یک جنگ منطقهای گستردهتر را کاهش میدهد.
