بریکس؛ صدای «جنوب جهانی» در حکمرانی هوش مصنوعی

بریکس در حال تبدیل شدن به یکی از نیروهای اثرگذار در توسعه و حکمرانی جهانی هوش مصنوعی است؛ روندی که به گفته کارشناسان، می‌تواند به تقویت منافع کشورهای «جنوب جهانی»، کاهش شکاف دیجیتالی و افزایش نقش کشورهای در حال توسعه در تعیین قواعد فناوری‌های نوین منجر شود.

با گسترش سریع هوش مصنوعی، کشورهای بریکس حکمرانی این فناوری را به یکی از محورهای مهم همکاری‌های خود تبدیل کرده‌اند. اعضای این گروه و دیگر کشورهای جنوب جهانی، هوش مصنوعی را نه‌تنها فرصتی برای افزایش بهره‌وری و بهبود خدمات عمومی، بلکه ابزاری راهبردی برای کاهش وابستگی به کشورهای توسعه‌یافته در زمینه فناوری، توان محاسباتی و تدوین قواعد می‌دانند.

جیانگ تیان‌جائو، پژوهشگر مرکز حکمرانی نوآورانه هوش مصنوعی جهانی در شانگهای، گفت کشورهای جنوب جهانی توسعه هوش مصنوعی را مسیری برای افزایش بهره‌وری، ارتقای خدمات عمومی و کاهش فاصله دیجیتالی می‌دانند و همزمان تلاش می‌کنند وابستگی خود را در حوزه فناوری و زیرساخت‌های مرتبط کاهش دهند.

یکی از مهم‌ترین گام‌های بریکس در این زمینه، در نشست سال گذشته سران این گروه در ریودوژانیرو برداشته شد؛ جایی که نخستین سند اجماع رهبران بریکس درباره حکمرانی جهانی هوش مصنوعی با عنوان «بیانیه رهبران بریکس درباره حکمرانی جهانی هوش مصنوعی» صادر شد. این بیانیه بر «حاکمیت دیجیتال» و «حق توسعه» به عنوان دو محور اساسی حکمرانی جهانی هوش مصنوعی تأکید داشت.

کارشناسان معتقدند این رویکرد می‌تواند خلأ موجود در بحث‌های جهانی درباره حکمرانی هوش مصنوعی را تا حدی پر کند. جیانگ چینگ‌چوان، معاون مرکز تحقیقات اقتصادی بریکس در دانشگاه فناوری شیامن، گفت مباحث بین‌المللی درباره هوش مصنوعی اغلب بر خطرات امنیتی این فناوری متمرکز شده و مسئله بنیادی‌ترِ شکاف توسعه را کمتر مورد توجه قرار داده‌اند.

به گفته وی، قرار دادن «حق توسعه» در مرکز حکمرانی هوش مصنوعی، این پرسش را مطرح می‌کند که پیش از وضع مقررات برای این فناوری، چگونه می‌توان اطمینان یافت که همه کشورها امکان دسترسی و استفاده از هوش مصنوعی را دارند. او بریکس را «سخنگوی جمعی جنوب جهانی در حکمرانی هوش مصنوعی» توصیف کرد و بر ضرورت ظرفیت‌سازی در کشورهای در حال توسعه تأکید داشت.

تفاوت میان اعضای بریکس در زمینه توانمندی‌های فناوری، زیرساخت‌های محاسباتی و منابع انرژی نیز به اعتقاد کارشناسان می‌تواند به جای یک ضعف، به عاملی برای گسترش همکاری تبدیل شود. جیانگ تیان‌جائو بر ظرفیت‌های مکمل اعضای این گروه در زمینه منابع، فناوری، کاربردهای عملی و انرژی تأکید کرد.

چین از زنجیره صنعتی گسترده در حوزه هوش مصنوعی و توانمندی در ارائه مدل‌های متن‌باز برخوردار است، در حالی که روسیه و هند در زمینه الگوریتم‌ها و نیروی انسانی متخصص ظرفیت‌های قابل توجهی دارند. برزیل، اندونزی و آفریقای جنوبی نیز از مجموعه گسترده‌ای از کاربردهای هوش مصنوعی در بخش‌های مختلف برخوردارند و برخی اعضا، از جمله چین و برزیل، ظرفیت تولید انرژی پاک برای تأمین نیازهای محاسباتی این فناوری را در اختیار دارند.

همکاری بریکس در این حوزه به تدریج از سطح توافقات سیاسی فراتر رفته و به سازوکارهای عملی نزدیک شده است. در ماه ژوئیه، کشورهای عضو بریکس در بنگلور هند توافقی برای همکاری در زمینه استانداردسازی امضا کردند که نخستین ورود جمعی این گروه به عرصه تدوین استانداردهای بین‌المللی هوش مصنوعی محسوب می‌شود.

به گفته جیانگ چینگ‌چوان، این اقدام به کشورهای بریکس امکان می‌دهد در شکل‌دهی به هنجارهای بین‌المللی در نهادهای استانداردگذار مشارکت بیشتری داشته باشند و صدای اقتصادهای نوظهور را در حکمرانی فناوری‌های پیشرفته تقویت کنند.

چین نیز در تبدیل این توافقات به همکاری‌های عملی نقش مهمی ایفا کرده است. شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، در شانزدهمین نشست سران بریکس در کازان روسیه در سال 2024، از تأسیس «مرکز توسعه و همکاری هوش مصنوعی چین-بریکس» خبر داد و آمادگی چین را برای تعمیق همکاری‌های نوآورانه با کشورهای بریکس اعلام کرد.

شو شان، کارشناس این مرکز، گفت هدف از تأسیس آن تبدیل چشم‌انداز همکاری‌های بریکس به سازوکارهای عملی و فراهم کردن زمینه برای تبدیل کشورهای عضو به مشارکت‌کنندگان و خلق‌کنندگان مشترک نوآوری در عصر هوش مصنوعی است.

این مرکز تاکنون 55 رویداد برای تطبیق عرضه و تقاضا میان شرکت‌های هوش مصنوعی برگزار کرده و برنامه‌های همکاری بین‌المللی را توسعه داده است. همچنین برنامه‌های آموزشی آن به 105 مقام ارشد در 58 کشور رسیده و دامنه همکاری‌های بریکس را به بخش گسترده‌تری از کشورهای جنوب جهانی گسترش داده است.

به گفته شو شان، اهمیت این همکاری‌ها در نهایت باید در زندگی مردم دیده شود؛ از استفاده کشاورزان مناطق دورافتاده از هوش مصنوعی برای تشخیص آفات گرفته تا بهره‌گیری بیمارستان‌های محروم از ابزارهای تشخیصی هوشمند و دسترسی گویشوران زبان‌های اقلیت به خدمات هوش مصنوعی به زبان مادری خود.

از این منظر، چالش اصلی بریکس تنها توسعه فناوری یا تدوین مقررات نیست، بلکه اطمینان از آن است که ثمرات انقلاب هوش مصنوعی به کشورهای در حال توسعه و مردم جنوب جهانی نیز برسد.