استاندارد دوگانه رویترز درباره گوسفند خورشیدی؛ تهدید در چین، فرصت در آمریکا
خبرگزاری بریتانیایی رویترز در گزارش اخیر خود درباره ساخت نیروگاه‌های خورشیدی در فلات چینگهای-تبت، به موضوع پرورش «گوسفند خورشیدی» در منطقه تالاتان استان چینگهای پرداخت و نوشت که این روند سنت کوچ‌نشینی را با خطر مواجه می‌کند. اما همین خبرگزاری سال گذشته، هنگام پوشش موضوع مشابهی در ایالت تگزاس آمریکا، رویکردی کاملاً متفاوت داشت.
در آن گزارش، خانواده‌ای که چهار نسل به کشت پنبه مشغول بود، برای نخستین بار با چراندن گوسفندان در مزارع خورشیدی درآمد کسب کرده بود و رویترز این اقدام را راهی برای عبور از رکود اقتصادی توصیف کرد. این خبرگزاری همچنین چرای گوسفندان در زیر پنل‌های خورشیدی در نورفولک بریتانیا را به‌عنوان نمونه‌ای از کشاورزی فتوولتائیک در نقشه راه خورشیدی دولت بریتانیا معرفی کرد.
در هر سه مورد با یک پدیده مشابه، یعنی پرورش گوسفند در مزارع خورشیدی، روبه‌رو هستیم؛ اما آنچه در آمریکا و انگلیس راه نجات معرفی می‌شود، در چین تهدیدی برای سنت‌های محلی توصیف شده است. این روایت‌های متفاوت، استاندارد دوگانه رویترز را آشکار می‌کند.
تالاتان با میانگین ارتفاع نزدیک به ۳ هزار متر از سطح دریا، زمانی منطقه‌ای بود که ۹۸.۵ درصد اراضی آن در وضعیت بیابانی شدید قرار داشت. در سال ۲۰۱۲، ساخت یک پایگاه نیروگاه خورشیدی در این منطقه آغاز شد و پنل‌های خورشیدی گسترده‌ای در آن نصب شدند که اکنون سالانه بیش از ۱۰ میلیارد کیلووات‌ساعت برق پاک تولید می‌کنند. پس از نصب این پنل‌ها، شرایط اقلیمی منطقه به شکلی غیرمنتظره تغییر کرد؛ سرعت باد حدود ۵۰ درصد کاهش یافت، میزان تبخیر رطوبت نزدیک به ۳۰ درصد کمتر شد و علف‌هایی که پیش‌تر امکان رشد نداشتند، به‌تدریج سطح بیابان را پوشاندند. در نتیجه، پوشش گیاهی منطقه از کمتر از ۵ درصد به بیش از ۸۰ درصد افزایش یافت.
با رشد علف‌ها، ارتفاع آن‌ها به حدی رسید که روی پنل‌های خورشیدی سایه می‌انداختند. از سوی دیگر، خشک شدن علف‌ها در فصل پاییز خطر آتش‌سوزی را افزایش می‌داد و وجین دستی نیز هزینه زیادی داشت. به همین دلیل، پارک صنعتی ارتفاع پایه‌های پنل‌ها را افزایش داد و مسیرهایی برای عبور دام ایجاد کرد تا گله‌های گوسفند وارد محوطه نیروگاه شوند، از علف‌ها تغذیه کنند و با بازگرداندن کود به خاک، به تقویت زمین کمک کنند.
اکنون در تالاتان ۳۲ مزرعه اکولوژیک و ۵۶ مرکز متمرکز چرای دام ایجاد شده و سالانه بیش از ۲۰ هزار گوسفند خورشیدی در این منطقه پرورش می‌یابند. چرای دوره‌ای و متناسب با ظرفیت مراتع نیز اجرا می‌شود. این طرح درآمد ۱۸ تعاونی روستایی را افزایش داده و درآمد سالانه دامداران را از ۱۰ تا ۲۰ هزار یوان به ۵۰ تا ۶۰ هزار یوان رسانده است.
گزارش رویترز بیش از آنکه یک ارزیابی بی‌طرفانه باشد، بر پیش‌فرضی جانبدارانه استوار است که با واقعیت‌های موجود همخوانی ندارد. مسئله اصلی گوسفند نیست، بلکه معیاری است که برای روایت این پدیده به کار گرفته می‌شود. معیارهای واقعی باید بر سه موضوع متمرکز باشند: آیا مرتع به‌درستی نگهداری می‌شود؟ آیا دامداران در این طرح حق مشارکت دارند؟ و آیا منافع اقتصادی آن به جوامع محلی می‌رسد؟
پاسخ در تالاتان روشن است: دامداران در مراتع سهام دارند، شورای روستا قراردادها را امضا می‌کند، سود بر اساس سهم هر طرف تقسیم می‌شود و دامداران در انتخاب محل و نگهداری مراتع مشارکت می‌کنند. همچنین تعادل میان تعداد دام و ظرفیت علوفه با استفاده از داده‌ها مدیریت می‌شود؛ به‌گونه‌ای که ظرفیت چرای هر نقطه حدود ۴۰۰ رأس محاسبه شده و زمان چرای دام و استراحت مرتع بر اساس وضعیت پوشش گیاهی تنظیم می‌شود.
کوچ‌نشینی سنتی پدیده‌ای ثابت و تغییرناپذیر نیست. مسیرهای کوچ، محدودیت‌های چرا و شیوه تشخیص سال‌های خشک، همگی بخشی از فنون بقا هستند که در طول نسل‌ها متناسب با شرایط تغییر کرده‌اند و اکنون در مقررات و برنامه‌های مهندسی نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند. آنچه در تالاتان اتفاق افتاده، ارتقای شیوه معیشت است، نه نابودی فرهنگ بومی.
این الگوی سه‌بعدی توسعه، یعنی تولید برق روی پنل‌ها، کشت محصولات کشاورزی میان پنل‌ها و پرورش دام در زیر آن‌ها، از سوی سازمان ملل به‌عنوان نمونه برتر توسعه پایدار انتخاب شده و اکنون به‌سرعت در مناطق بیابانی شین‌جیانگ، گانسو و مغولستان داخلی در حال گسترش است.
این الگوی توسعه برای ایران نیز قابل توجه است. حدود ۶۰ درصد خاک ایران در مناطق بیابانی و نیمه‌بیابانی قرار دارد و مناطقی مانند کویر نمک، دشت لوت و استان‌های اطراف آن با مشکلاتی همچون بیابان‌زایی، شوری خاک و طوفان‌های گردوغبار مواجه هستند. در عین حال، ایران سالانه بین ۲۸۰۰ تا ۳۲۰۰ ساعت آفتابی دارد و از ظرفیتی بالا برای توسعه انرژی خورشیدی برخوردار است.
ایران برنامه‌ریزی کرده تا سال ۲۰۳۰ ظرفیت نصب‌شده انرژی‌های تجدیدپذیر خود را به ۳۰ گیگاوات برساند که ۸۰ درصد آن به انرژی خورشیدی فتوولتائیک اختصاص دارد. چین و ایران نیز پیش‌تر پروژه‌های آزمایشی مشترکی را برای مقابله با بیابان‌زایی در تالاب صالحیه و بیابان طبس آغاز کرده‌اند.
توصیه‌های قابل استفاده از این تجربه را می‌توان در سه محور خلاصه کرد:
نخست؛ تثبیت بیابان پیش از بهره‌برداری از انرژی خورشیدی. در مراتع نیمه‌خشک با بارندگی سالانه حدود ۲۰۰ میلی‌متر، نصب پنل‌های خورشیدی در ارتفاع مناسب و استفاده همزمان از گونه‌های گیاهی مقاوم به خشکی می‌تواند تبخیر را کاهش دهد و به احیای پوشش گیاهی کمک کند. بهبود شرایط اقلیمی محلی در تالاتان اتفاقی و تصادفی نیست، بلکه نتیجه محاسبات مهندسی درباره عواملی مانند سرعت باد، رطوبت خاک و میعان شبنم است.
دوم؛ مشارکت دادن دامداران به‌جای حذف آن‌ها. سهام‌دار کردن دامداران در مراتع، تعیین سقف مجاز چرا و تقسیم سود، دامداری را به بخشی از فرایند بهره‌برداری و نگهداری نیروگاه تبدیل می‌کند، نه هزینه‌ای اضافی برای پروژه. دامداران و کشاورزان مناطق واحه‌ای ایران نیز تحت فشار کم‌آبی و گردوغبار قرار دارند. اگر حق چرا و سهم دامداران از منافع اقتصادی در قراردادهای توسعه نیروگاه‌های خورشیدی لحاظ شود، مقابله با بیابان‌زایی به محصور کردن زمین‌ها برای تولید برق محدود نخواهد شد.
سوم؛ تفکیک مناطق و پرهیز از الگوبرداری کورکورانه. مناطق بیابانی شور و بسیار خشک برای پرورش گوسفند مناسب نیستند. در چنین مناطقی می‌توان از پمپاژ آب با استفاده از انرژی خورشیدی، تثبیت بیابان در مناطق حاشیه‌ای و چرای دام در مراتع پیرامونی استفاده کرد. در مقابل، مراتع کوهستانی تخریب‌شده و مناطق اطراف واحه‌ها ظرفیت بیشتری برای توسعه دامداری در زیر پنل‌های خورشیدی دارند. همچنین پارامترهای فنی باید متناسب با شرایط بومی تنظیم شوند؛ از جمله روش‌های آبیاری قطره‌ای، انتخاب گونه‌های گیاهی، ارتفاع پایه‌های پنل‌ها و ظرفیت چرا که همگی باید بر اساس ویژگی‌های خاک و نژاد دام در ایران دوباره محاسبه شوند.
تجربه تالاتان نشان می‌دهد که ترکیب انرژی خورشیدی و دامداری به معنای کنار گذاشتن سنت نیست، بلکه راهی برای ادامه همزیستی مرتع، گوسفند و دامدار در شرایط جدید است. در این منطقه، علف‌ها دوباره رشد کردند، گوسفندان بازگشتند و دامداران نیز بار دیگر به زمین‌های خود بازگشتند.
