«دیوار بزرگ سبز» چین؛ الگویی برای مهار بیابانزایی در جهان
برخلاف بسیاری از طرحهای زیستمحیطی که به دلیل کمبود منابع مالی و حمایتهای کوتاهمدت به نتیجه نمیرسند، «دیوار بزرگ سبز» چین یا پروژه جنگلکاری حفاظتی سهشمال، به لطف برنامهریزی بلندمدت و تأمین مالی پایدار به یکی از موفقترین پروژههای احیای طبیعت در جهان تبدیل شده است. این رویکرد توانسته مردم محلی و بخش خصوصی را نیز به مشارکت در این روند تشویق کند.
این موضوع در گزارشهای اخیر نشریه معتبر «نیچر» هم مورد توجه قرار گرفته است. به نوشته این نشریه، سازوکارهای حمایتی چین باعث شده تأمین مالی پروژه بهطور مستمر ادامه یابد و احیای محیط زیست به بخشی از توسعه اقتصادی و اجتماعی تبدیل شود.
براساس این گزارش، مناطق خشک اکنون حدود 40 درصد از سطح زمین را پوشش میدهند و پیشبینی میشود تا پایان قرن این رقم 10 درصد دیگر افزایش یابد. در حالی که بسیاری از کشورها برای مقابله با بیابانزایی برنامههایی را آغاز کردهاند، پروژههای مشابه در آفریقا، هند و کشورهای حاشیه خلیج فارس با مشکلات مالی و اجرایی جدی روبهرو هستند.
پروژه سهشمال در سال 1978 آغاز شد و 13 منطقه استانی در شمال، شمالشرق و شمالغرب چین را در بر میگیرد. تا سال 2023، پوشش جنگلی این مناطق از حدود 5 درصد به نزدیک 14 درصد افزایش یافته و فرسایش خاک نیز تا دو سوم کاهش پیدا کرده است.
یکی از مهمترین عوامل موفقیت این طرح، تداوم سرمایهگذاری است. دولت چین طی دهههای گذشته بارها حمایت مالی خود را تمدید کرده و با ارائه مشوقهای مختلف، زمینه مشارکت کشاورزان، دامداران و شرکتها را فراهم کرده است.
برای نمونه، در بیابان کوبوقی، فعالان محلی برای مهار شنهای روان از وامهای کمبهره و معافیتهای مالیاتی بهرهمند میشوند. این سیاستها از سال 2010 تاکنون بیش از 3 میلیارد یوان (443 میلیون دلار) سرمایه جذب کرده است. علاوه بر این، برنامههای اشتغالزایی دولتی نیز درآمدی برای جوامع محلی فراهم کردهاند.
«لو چی»، دانشمند ارشد آکادمی جنگلداری چین، که سالها از نزدیک روند اجرای پروژه را دنبال کرده، میگوید همین مشوقها باعث شده مردم با انگیزه بالا در طرح مشارکت کنند. به گفته او، حتی در روزهای سرد زمستان نیز عملیات مهار شنهای روان بدون وقفه ادامه داشته است.
او معتقد است مهمترین عامل موفقیت پروژه، ایجاد منافع ملموس برای مردم محلی است؛ به گونهای که کشاورزان و دامداران بهطور مستقیم آثار مثبت آن را در زندگی خود مشاهده میکنند.
در گزارش «نیچر» تأکید شده است که هرچند مدل مالی چین را نمیتوان عیناً در همه کشورها اجرا کرد، اما یک درس مهم آن است که مقابله با بیابانزایی باید از یک پروژه کوتاهمدت به یک تعهد بلندمدت ملی تبدیل شود. همچنین کمکهای خارجی باید محرکی برای جذب سرمایههای داخلی باشند، نه صرفاً منابع مالی موقت.
چین همزمان تلاش کرده احیای محیط زیست را با توسعه انرژیهای تجدیدپذیر پیوند دهد. استفاده از نیروگاههای خورشیدی در مناطق بیابانی نمونهای از این رویکرد است که علاوه بر تولید برق، درآمدی پایدار برای نگهداری و توسعه پروژههای زیستمحیطی فراهم میکند.
این گزارش تأکید میکند که دولتها باید احیای محیط زیست را نه بهعنوان یک هزینه، بلکه بهعنوان یک سرمایهگذاری بلندمدت ببینند؛ رویکردی که چین طی سالهای گذشته به تدریج در پیش گرفته است.
به گفته لو چی، پروژه سهشمال در ابتدا صرفاً بر کاشت درختان سریعالرشد برای ایجاد پوشش حفاظتی متمرکز بود، اما به مرور به سمت تلفیق حفاظت محیط زیست، تولید اقتصادی و بهبود معیشت مردم حرکت کرد.
نمونه این رویکرد، کشت گیاهان اقتصادی و دارویی در زیر پنلهای خورشیدی است. محصولاتی مانند دیوخار، سنجد تلخ و برخی گیاهان دارویی سنتی در این مناطق کشت میشوند و درآمد جدیدی برای ساکنان محلی ایجاد میکنند.
در برخی مناطق نیز از پنلهای خورشیدی برای ایجاد سایه و پرورش دام استفاده میشود. در این روش، علوفه برداشت شده و برای تغذیه دام به محل نگهداری حیوانات منتقل میشود؛ روشی که هم از پوشش گیاهی محافظت میکند و هم بهرهوری اقتصادی را افزایش میدهد.
لو این تحول را نقطه عطفی در مدیریت محیط زیست چین میداند و معتقد است پروژه سهشمال توانسته میان حفاظت از طبیعت، توسعه اقتصادی و بهبود معیشت مردم تعادل برقرار کند؛ الگویی که نه تنها برای ساکنان مناطق بیابانی، بلکه برای کل جامعه سودمند است.
