چرا مسیر سبز چین برای آینده جهان اهمیت دارد؟
در ۵ ژوئن ۲۰۲۶، ایستگاه پلیس شهر جینان یک کمپین تبلیغاتی با موضوع «روز جهانی محیط زیست» ترتیب داد.
امسال روز جهانی محیط زیست با شعار «اکنون برای اقلیم» بر ضرورت اقدام فوری تأکید میکند؛ آن هم در شرایطی که نشانههای هشداردهنده تغییرات اقلیمی بیش از هر زمان دیگری آشکار شدهاند.
از موجهای شدید گرما و آتشسوزیهای گسترده جنگلی گرفته تا سیلها و خشکسالیهای شدید، پدیدههای جوی حدی با فراوانی بیشتری رخ میدهند و آینده بشریت را با چالشی مشترک روبهرو کردهاند.
در میان این چالشها، چین مسیری را در پیش گرفته است که بر ایجاد هماهنگی میان توسعه و طبیعت تأکید دارد و در کنار کشورهای دیگر برای دستیابی به آیندهای سبزتر تلاش میکند.
توسعه سبز در عمل
مفهوم «دو کوه» که بر این باور استوار است که «آبهای زلال و کوههای سرسبز، کوههای طلایی و نقره ای هستند»، به یکی از اصول راهنمای حکمرانی زیستمحیطی در چین تبدیل شده است. این ایده نخستین بار در سال 2005 توسط شی جینپینگ، دبیر وقت حزبی استان جه جیانگ، در شهرستان آنجی مطرح شد. این مفهوم تأکید میکند که حفاظت از محیط زیست و توسعه اقتصادی نه تنها در تضاد با یکدیگر نیستند، بلکه میتوانند همزمان پیش بروند و یکدیگر را تقویت کنند.
در سراسر چین، این دیدگاه به سیاستها، پروژهها و اقدامات عملی تبدیل شده است.
منطقه سانجیانگیوان در سرچشمه رودخانههای یانگتسه، زرد و لانکانگ قرار دارد و از آن به عنوان «برج آب» چین یاد میشود.
پارک ملی سانجیانگیوان
از زمان تأسیس پارک ملی سانجیانگیوان در سال 2021، مسئولان محلی تلاش کردهاند میان حفاظت از محیط زیست و توسعه جوامع محلی تعادل برقرار کنند. در قالب یک برنامه نوآورانه، نزدیک به 20 هزار چوپان به عنوان محیطبان استخدام شدهاند و در کنار حفاظت از مراتع، تالابها و حیات وحش، یارانه سالانه نیز دریافت میکنند.
رودخانه یانگتسه با طول بیش از 6300 کیلومتر، زندگی بیش از 40 درصد جمعیت چین را تحت تأثیر قرار میدهد و یکی از مهمترین شریانهای اقتصادی این کشور است. چین برای احیای این رودخانه، در سال 2021 ممنوعیت 10 ساله ماهیگیری را در بخشهای اصلی حوضه یانگتسه اجرا کرد و همزمان برنامههایی برای کاهش آلودگی و بازسازی اکوسیستمهای رودخانهای به اجرا گذاشت.
نتایج این اقدامات به تدریج آشکار شده است. در بخشهایی از رودخانه که طرحهای احیای زیستمحیطی موفق بودهاند، مشاهده گرازماهی بدون باله یانگتسه که به «فرشته خندان» معروف است، بیشتر شده و جمعیت گونههای بومی ماهی نیز به تدریج در حال افزایش است.
این روند بازتابی از رویکرد گستردهتر چین به توسعه سبز است؛ رویکردی که در آن حفاظت از محیط زیست و رشد اقتصادی نه رقیب، بلکه مکمل یکدیگر هستند.
مزرعه جنگلی سایهانبا استان هه بی
از سال 1978، پروژه جنگلکاری حفاظتی شمال، شمال غرب و شمال شرق چین که با نام پروژه «سه شمال» شناخته میشود، بخشهای وسیعی از مناطق بیابانی شمال این کشور را احیا کرده است. تا پایان سال 2025، مساحت اراضی احیاشده به 336 هزار کیلومتر مربع رسید که تقریباً با مساحت آلمان برابری میکند.
تأثیر این پروژه اکنون از مرزهای چین فراتر رفته است. تجربیات حاصل از آن در برنامههای احیای زیستمحیطی مناطق دیگر جهان، از جمله طرح «دیوار سبز بزرگ» در آفریقا، مورد استفاده قرار گرفته است.
چین در اوایل سال جاری قانون مهم اکولوژیک و محیط زیستی را تصویب کرد و از این طریق یک چارچوب حقوقی جامع برای حفاظت از محیط زیست و صیانت از اکوسیستمها ایجاد کرد.
فواد گانی، معاون دانشکده توسعه پایدار دانشگاه اندونزی، معتقد است فلسفه تمدن اکولوژیک چین به دلیل توانایی آن در تبدیل اهداف زیستمحیطی به سیاستهای بلندمدت و سازوکارهای حکمرانی، جایگاه ویژهای دارد. به گفته او، این رویکرد یکی از ارزشمندترین مشارکتهای چین در پیشبرد تحول سبز در سطح جهان است.
هدایت مشترک توسعه سبز
در منطقه نوایی ازبکستان، ردیفهای توربینهای بادی اکنون در نزدیکی شهر زرافشان برق پاک تولید میکنند و از ظرفیت بادهای قدرتمند آسیای مرکزی بهره میبرند.
محمد ادو، مدیر اندیشکده پاور شیفت آفریقا در نایروبی، میگوید بسیاری از کشورهای برخوردار از منابع تجدیدپذیر با کمبود اراده سیاسی مواجه نیستند، بلکه مشکل اصلی آنها دسترسی محدود به سرمایه، فناوری مقرونبهصرفه و دانش فنی است.
فناوری، ظرفیت تولید و تجربه مهندسی چین به رفع این کمبودها کمک کرده است.
پروژه برق بادی زرافشان که توسط شرکت پاورچاینا ساخته شده و از توربینهای ساخت چین استفاده میکند، به یکی از نمادهای همکاری سبز چین و آسیای مرکزی تبدیل شده است. این نیروگاه با ظرفیت 521.7 مگاوات میتواند برق حدود 500 هزار خانوار را تأمین کند و سالانه حدود 1.1 میلیون تن از انتشار کربن بکاهد.
این پروژه بخشی از یک روند گستردهتر است. از توربینهای بادی و پنلهای خورشیدی گرفته تا خودروهای برقی، محصولات سبز چین اکنون به بیش از 200 کشور و منطقه صادر میشوند و به گسترش فناوریهای کمکربن با هزینهای کمتر کمک میکنند.
ادو معتقد است کاهش هزینه فناوری، اقدام اقلیمی را هم دسترسپذیرتر و هم از نظر اقتصادی جذابتر میکند.
اما اقدام اقلیمی تنها با میزان ظرفیت نصبشده یا کاهش انتشار آلایندهها سنجیده نمیشود. معیار نهایی، تأثیر آن بر زندگی مردم است.
سورات بوالرت، دانشیار دانشگاه کاستسارت تایلند، میگوید جوامعی که با مشکلات معیشتی روبهرو هستند، به مسیرهای توسعهای نیاز دارند که در آن حفاظت از محیط زیست و بهبود رفاه عمومی همزمان پیش برود.
به همین دلیل، همکاری سبز چین تنها به پروژههای بزرگ زیرساختی محدود نمیشود و طرحهای کوچکتر متناسب با نیازهای محلی را نیز دربر میگیرد.
چین در ماه مه 2026 نخستین پروژه شاخص اجاقهای پاک را در اوگاندا راهاندازی کرد و متعهد شد 14 هزار اجاق زیستتوده با راندمان بالا تأمین کند و یک روستای نمونه در این زمینه ایجاد کند.
در نائورو نیز نزدیک به 500 چراغ خیابانی خورشیدی اهدایی چین به بهبود ایمنی جادهها و زندگی روزمره مردم کمک کرده است.
با این حال، اجرای پروژهها تنها بخشی از مسیر است. گذار سبزی که به طور دائم به کمکهای خارجی وابسته باشد، نمیتواند پایدار بماند.
چین از طریق آموزش، انتقال فناوری و برنامههای ظرفیتسازی تلاش کرده است توان کشورهای شریک را برای دنبال کردن مسیر توسعه کمکربن افزایش دهد.
پروژه برق بادی دیآر در آفریقای جنوبی نمونهای از این رویکرد است. این پروژه که نخستین طرح انرژی بادی در آفریقاست که توسط یک شرکت برق چینی توسعه یافته، ساخته و مدیریت میشود، بیش از 700 فرصت شغلی ایجاد کرده، بیش از 100 تکنسین جوان را آموزش داده و اکنون بیش از 80 درصد کارکنان آن را نیروهای محلی تشکیل میدهند.
یک آینده سبزتر مشترک
در حالی که جهان روز جهانی محیط زیست 2026 را گرامی میدارد، درخواستها برای اقدام فوری در برابر تغییرات اقلیمی بیش از گذشته اهمیت یافته است. با نزدیک شدن دمای جهانی به سطوح بحرانی، این پرسش مطرح است که آیا اقدامات عملی میتوانند در میان تنشهای سیاسی و اختلافات تجاری ادامه یابند یا خیر.
نشانههای این فشار هماکنون دیده میشود. ایالات متحده از توافق پاریس خارج شده و تعهدات بینالمللی خود در زمینه تأمین مالی اقلیم را لغو کرده است. در اروپا نیز برنامههای سبز کنار گذاشته نشدهاند، اما روند اجرای آنها در نتیجه اصلاح مقررات و تعویق برخی اهداف اقلیمی کندتر شده است.
محمد ادو میگوید اعتماد، پایه همکاریهای بینالمللی اقلیمی است. هنگامی که تعهدات مالی به تعویق میافتند یا پیامهای سیاستی دچار نوسان میشوند، این اعتماد آسیب میبیند. بسیاری از کشورهای در حال توسعه آماده اجرای سیاستهای اقلیمی بلندپروازانه هستند، اما انتظار دارند شرکای بینالمللی نیز به تعهدات خود پایبند بمانند.
در چنین شرایطی، تداوم سیاستها خود به نوعی مشارکت اقلیمی تبدیل میشود.
فواد گانی معتقد است برنامهریزی بلندمدت چین و پایبندی آن به توسعه سبز به تقویت اعتماد در همکاریهای اقلیمی جهانی کمک میکند.
آقای شی در سخنرانی ویدئویی خود در اجلاس اقلیمی سازمان ملل در سپتامبر 2025 تأکید کرد که «گذار سبز و کمکربن، روند زمانه ماست» و از جامعه جهانی خواست بر این مسیر متمرکز بماند.
چین در همین اجلاس برنامه بهروزشده مشارکت تعیینشده ملی خود را ارائه کرد و متعهد شد تا سال 2035 انتشار آلایندهها را بیشتر کاهش دهد و روند گذار انرژی را سرعت بخشد.
چین ضمن عمل به مسئولیتهای خود، همچنان بر اصل مسئولیتهای مشترک اما متمایز تأکید دارد و معتقد است گذار سبز باید به کاهش شکاف میان شمال و جنوب جهان کمک کند، نه اینکه آن را عمیقتر سازد.
میزان خان، معاون مرکز بینالمللی تغییرات اقلیمی و توسعه، به همراه همکارانش در پژوهشی درباره عدالت اقلیمی نوشتهاند که کشورهای توسعهیافته به دلیل سهم بیشتر در انتشار آلایندهها، باید در کاهش گازهای گلخانهای و حمایت از کشورهای آسیبپذیر، از جمله از طریق تأمین منابع مالی جدید و تکمیلی، پیشگام باشند.
ادو نیز معتقد است هرچه کشورها منافع ملموس توسعه را در اقدامات اقلیمی بیشتر مشاهده کنند، گذار جهانی سریعتر، عادلانهتر و پایدارتر خواهد شد.
عادلانه بودن این گذار مستلزم باز بودن آن نیز هست. چین خواستار همکاری بیشتر بینالمللی در حوزه فناوریها و صنایع سبز، رفع کمبود ظرفیت تولید سبز و تضمین جریان آزاد محصولات سبز باکیفیت در جهان شده است تا دستاوردهای توسعه سبز در اختیار همه کشورها قرار گیرد.
گانی در پایان تأکید میکند که تجربه تحول سبز چین با ارائه یک چشمانداز جامع، میتواند برای بسیاری از کشورهایی که در پی ساختن آیندهای پایدارتر برای نسلهای آینده هستند، به عنوان یک الگوی ارزشمند مورد استفاده قرار گیرد.
