از آسمان پاک تا صنعت کم‌کربن؛ افق‌های تازه همکاری محیط‌زیستی ایران و چین
نشست اخیر با موضوع حکمرانی جهانی و ارزش تجربه توسعه بلندمدت چین، فرصتی برای بررسی یکی از مهم‌ترین چالش‌های مشترک کشورهای در حال توسعه فراهم کرد: چگونه می‌توان هم‌زمان با رشد اقتصادی و صنعتی، آلودگی هوا را کاهش داد، سلامت مردم را حفاظت کرد و به سوی اقتصادی کم‌کربن حرکت کرد؟ تجربه چین نشان می‌دهد که پاسخ به این پرسش، بیش از هر چیز نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت، سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد، فناوری مناسب و مشارکت صنایع و جامعه است.
همکاری ایران و چین همچنین می‌تواند به توسعه سامانه‌های هوشمند پایش آلودگی هوا، مدیریت داده‌های محیط‌زیستی و پژوهش‌های مشترک درباره پیامدهای بهداشتی آلودگی گسترش یابد. موفقیت این همکاری‌ها نیازمند قراردادهای شفاف، آموزش نیروی انسانی، تأمین قطعات و خدمات فنی و ارزیابی مستقل نتایج خواهد بود.
یکی از دستاوردهای قابل توجه چین، کاهش آلودگی ذرات معلق ریز با قطر کمتر از ۲٫۵ میکرومتر (PM2.5) است. بر اساس داده‌های ارائه‌شده در نشست، میانگین سالانه این آلاینده در چین از ۶۱٫۸ میکروگرم بر مترمکعب در سال ۲۰۱۳ به ۴۲ میکروگرم در سال ۲۰۱۷ کاهش یافت؛ یعنی حدود ۳۲ درصد بهبود در چهار سال. این روند حاصل مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ، از جمله اصلاح ساختار انرژی، کنترل انتشار صنایع، ارتقای استاندارد خودروها، توسعه حمل‌ونقل پاک و تقویت پایش کیفیت هوا بوده است.
نکته مهم در تجربه چین آن است که کنترل آلودگی هوا صرفاً به نصب تجهیزات تصفیه محدود نمانده، بلکه در چارچوب حکمرانی محیط‌زیستی و برنامه‌های توسعه ملی دنبال شده است. اجرای استانداردهای سخت‌گیرانه صنعتی، کنترل انتشار دی‌اکسید گوگرد و اکسیدهای نیتروژن، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و استفاده از ابزارهای اقتصادی، از اجزای این رویکرد به شمار می‌روند.
در حوزه تغییر اقلیم نیز چین هدف‌گذاری کرده است که انتشار دی‌اکسید کربن خود را پیش از سال ۲۰۳۰ به اوج برساند و پیش از سال ۲۰۶۰ به بی‌طرفی کربنی دست یابد. توسعه فناوری‌های خورشیدی و بادی، خودروهای برقی و سامانه‌های ذخیره‌سازی انرژی، ظرفیت مهمی برای پیشبرد این اهداف ایجاد کرده است. البته کاهش آلاینده‌های هوا الزاماً به معنای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای نیست و تداوم مصرف سوخت‌های فسیلی همچنان از چالش‌های گذار اقلیمی چین محسوب می‌شود.برای ایران، تجربه چین از دو منظر اهمیت دارد: بهره‌گیری از دانش حکمرانی محیط‌زیست و گسترش همکاری‌های عملی در انتقال فناوری. صنایع فولاد، سیمان، پالایشگاه‌ها، پتروشیمی‌ها و نیروگاه‌های ایران می‌توانند از همکاری فناورانه با شرکت‌ها و مراکز پژوهشی چین در زمینه ارتقای بهره‌وری انرژی، بازیافت حرارت اتلافی، کنترل ذرات معلق، گوگردزدایی، کاهش اکسیدهای نیتروژن و پایش پیوسته انتشار بهره‌مند شوند.
از سوی دیگر، همکاری در اندازه‌گیری و مدیریت ردپای کربن محصولات صنعتی، فرصت مهمی برای توسعه تولید رقابت‌پذیر و کم‌کربن است. تدوین روش‌های مشترک محاسبه انتشار، ارزیابی چرخه عمر محصولات، آموزش متخصصان و اجرای پروژه‌های آزمایشی در واحدهای صنعتی منتخب می‌تواند زمینه انتقال مؤثر دانش فنی و بومی‌سازی
همکاری ایران و چین همچنین می‌تواند به توسعه سامانه‌های هوشمند پایش آلودگی هوا، مدیریت داده‌های محیط‌زیستی و پژوهش‌های مشترک درباره پیامدهای بهداشتی آلودگی گسترش یابد. موفقیت این همکاری‌ها نیازمند قراردادهای شفاف، آموزش نیروی انسانی، تأمین قطعات و خدمات فنی و ارزیابی مستقل نتایج خواهد بود.
پیام اصلی این تجربه برای کشورهای جنوب جهانی روشن است: توسعه اقتصادی و حفاظت محیط‌زیست نباید دو هدف متعارض تلقی شوند. ایران و چین با تکیه بر ظرفیت‌های علمی، صنعتی و فناورانه خود می‌توانند همکاری‌هایی شکل دهند که نتایج آن با شاخص‌های واقعی، از جمله کاهش غلظت آلاینده‌ها، مصرف انرژی و انتشار کربن قابل سنجش باشد. چنین مشارکتی، فراتر از تبادل تجهیزات، می‌تواند الگویی عملی برای پیوند توسعه پایدار، سلامت عمومی و همکاری‌های جنوب–جنوب ارائه کند.
نویسنده: دکتر عباس شاهسونی دانشیار دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی ایران
