همکاری ایران و چین در مدیریت آب؛ فرصتی برای نجات منابع زیرزمینی و تقویت امنیت آبی
چین در مدیریت و احیای منابع آب زیرزمینی به تجربهها و فناوریهای موفقی دست یافته است، انتقال این دانش به ایران میتواند به حفظ یکی از حیاتیترین سرمایههای کشور کمک کند. سرمایهای که تداوم حیات، امنیت غذایی و آینده نسلهای بعد به آن وابسته است و همکاری در این حوزه میتواند به یکی از ماندگارترین جلوههای روابط دو کشور تبدیل شود.
بحران آبهای زیرزمینی دیگر مسئلهای محدود به یک کشور نیست، بلکه به چالشی جهانی تبدیل شده است که تنها با همکاریهای علمی، انتقال فناوری و تبادل تجربه قابل مدیریت خواهد بود. از همین منظر، هر تجربه موفقی که چین در زمینه احیای سفرههای آب زیرزمینی، مدیریت مصرف، تغذیه مصنوعی آبخوانها، پایش منابع یا بهرهگیری از فناوریهای نوین به دست آورده باشد، میتواند برای ایران نیز ارزش مطالعاتی و اجرایی داشته باشد. روابط تاریخی و دوستانه ایران و چین ظرفیت مناسبی برای گسترش چنین همکاریهایی فراهم کرده و اگر این دانش و فناوری در اختیار ایران قرار گیرد، نه تنها به حفاظت از منابع آب کمک خواهد کرد، بلکه به عنوان اقدامی سازنده در حافظه تاریخی ملت ایران نیز باقی خواهد ماند.
منابع آب زیرزمینی، برخلاف تصور رایج گذشته، پایانناپذیر نیستند. سالها تصور میشد این ذخایر همواره قابل برداشت هستند، اما امروز روشن شده است که بخش مهمی از اندوختههایی که طی هزاران سال در دل زمین شکل گرفتهاند، در مدت کوتاهی بر اثر برداشتهای گسترده در معرض نابودی قرار گرفتهاند. از این رو، مهمترین تحول در مدیریت آب، تغییر نگاه به این منابع است. تغییری که بر پایه مصرف مسئولانه، حفاظت از ذخایر و جلوگیری از برداشتهای بیرویه استوار باشد.
اگر تجربههای موفق چین بتواند در اختیار ایران قرار گیرد، این همکاری صرفاً انتقال یک فناوری نخواهد بود، بلکه مشارکتی برای حفاظت از یکی از بنیادیترین مؤلفههای حیات است. آب موضوعی لوکس یا صرفاً اقتصادی نیست. سخن از استمرار زندگی یک سرزمین و آینده یک ملت است. به همین دلیل، همکاری در حوزه محیطزیست میتواند فراتر از مناسبات معمول سیاسی، به بستری برای افزایش اعتماد، دوستی و منافع مشترک میان ملتها تبدیل شود.
البته بهرهگیری از تجربههای بینالمللی زمانی اثربخش خواهد بود که با اصلاح سیاستهای داخلی همراه شود. در سالهای اخیر اقدامات متعددی برای کنترل برداشت از منابع زیرزمینی، از جمله نصب سامانههای پایش و کنترل مصرف، انجام شده است، اما شرایط کنونی نشان میدهد این اقدامات به تنهایی کافی نیست. مدیریت منابع آب نیازمند نگاهی جامع است که در آن همه بخشهای توسعه با ظرفیت واقعی منابع آبی هماهنگ شوند.
در این چارچوب، کنترل برداشتهای بیرویه، جلوگیری از توسعه فعالیتهای آببر در دشتهای بحرانی، توجه به تغذیه طبیعی و مصنوعی آبخوانها، استفاده از فناوریهای نوین برای مدیریت منابع، بهرهگیری از آبهای نامتعارف در موارد ممکن و جلوگیری از نفوذ آبهای شور به منابع شیرین، از جمله اقداماتی است که میتواند در حفظ منابع زیرزمینی نقش مؤثری ایفا کند.
از سوی دیگر، میان آبهای سطحی و زیرزمینی رابطهای مستقیم وجود دارد و هرگونه مداخله در یکی، دیگری را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. به همین دلیل، توسعه عمرانی باید با ملاحظات هیدرولوژیک همراه باشد. همچنین توسعه صنعت، شهرسازی و کشاورزی باید متناسب با ظرفیت واقعی هر منطقه برنامهریزی شود و از استقرار صنایع و فعالیتهای آببر در مناطقی که منابع زیرزمینی با بحران مواجه هستند، پرهیز شود.
کشاورزی نیز به عنوان بزرگترین مصرفکننده آب، نیازمند مشارکت فعال در این مسیر است. کشاورزان زمانی میتوانند در حفاظت از منابع آب همراه شوند که اطمینان داشته باشند صرفهجویی و مدیریت مصرف، در نهایت به حفظ سرمایهای منجر میشود که خود و نسلهای آینده از آن بهره خواهند برد. بنابراین، مدیریت آب تنها با ابزارهای نظارتی محقق نمیشود و مستلزم ایجاد انگیزه، آموزش و جلب مشارکت بهرهبرداران است.
در شهرها نیز باید نگاه تازهای به آب باران شکل بگیرد. بارشهای جوی سرمایهای ارزشمند هستند و نباید با گسترش بیرویه سطوح غیرقابل نفوذ، فرصت نفوذ آب به سفرههای زیرزمینی از بین برود. شهرسازی، کفسازی معابر و توسعه کالبدی شهرها باید به گونهای باشد که چرخه طبیعی تغذیه آبخوانها حفظ شود، زیرا مدیریت بحران آب تنها با اجرای طرحهای جبرانی ممکن نیست و پیشگیری از تخریب منابع باید در اولویت قرار گیرد.
در کنار این مباحث، تجربه چین از منظر حکمرانی آب نیز قابل توجه است. ارزیابی عملکرد دولتها صرفاً بر پایه ساخت پروژههای بزرگ یا پیشرفتهای فناورانه انجام نمیشود، بلکه توانایی حل مسائل پیچیدهای مانند بحران آب، حفاظت از منابع طبیعی و مدیریت پایدار محیطزیست نیز از مهمترین شاخصهای کارآمدی به شمار میرود. اگر کشوری بتواند با برنامهریزی مستمر و سیاستهای پایدار روند تخریب منابع آب را متوقف یا معکوس کند، این دستاورد نشانهای از ظرفیت اجرایی آن خواهد بود. هرچند کل نظام حکمرانی باید در کنار شاخصهایی مانند رفاه عمومی، عدالت، کیفیت خدمات، شفافیت و پاسخگویی بررسی شود.
آنچه برای ایران از تجربه چین اهمیت دارد، بیش از هر چیز بهرهگیری از اصول مدیریت پایدار منابع آب است. اصولی مانند تداوم سیاستها در بلندمدت، تصمیمگیری بر پایه دادههای علمی، پایش مستمر منابع، اجرای مؤثر قوانین، هماهنگی میان دستگاههای مسئول و استفاده از ظرفیتهای فناورانه. این اصول محدود به یک ساختار سیاسی خاص نیستند و میتوانند متناسب با شرایط اقلیمی، اقتصادی و اجتماعی ایران به کار گرفته شوند. موفقیت در مدیریت آب، بیش از آنکه محصول یک الگوی حکمرانی باشد، نتیجه ثبات سیاستها، سرمایهگذاری، برنامهریزی علمی، نظارت مستمر و پایبندی به اجرای تصمیمات است.
امروز حفاظت از منابع آب زیرزمینی، مسئولیتی مشترک برای همه کشورهاست. اگر ایران و چین بتوانند ظرفیتهای علمی، پژوهشی و فناورانه خود را در این حوزه به یکدیگر پیوند دهند، این همکاری نه تنها به حفظ منابع آب دو کشور کمک خواهد کرد، بلکه میتواند نمونهای موفق از دیپلماسی محیطزیستی و همکاری میان دو تمدن بزرگ آسیایی باشد. همکاریای که آثار آن فراتر از امروز، در آینده محیطزیست و امنیت آبی منطقه نیز ماندگار خواهد بود.
نویسنده: مسعود امیرزاده_ پژوهشگر و فعال محیطزیست ایران
