از دوربین مادون قرمز تا هوش مصنوعی؛ ابزارهای نوین حفاظت از حیات وحش چین
پژوهشگران میگویند فناوریهای پیشرفته، از دوربینهای مادون قرمز و پهپادها گرفته تا سنجش از دور و تحلیلهای ژنتیکی، پشتوانه علمی قدرتمندی برای حفاظت از حیات وحش و مدیریت پارکهای ملی در منطقه «سانجیانگیوان» استان «چینگهای» فراهم کردهاند.
محققان مؤسسه پارک ملی سانجیانگیوان وابسته به آکادمی علوم چین، سامانهای یکپارچه طراحی کردهاند که بررسیهای میدانی، دوربینهای مادون قرمز، پهپادها و سنجش از دور ماهوارهای را در کنار یکدیگر به کار میگیرد.
«جانگ تونگزو»، پژوهشگر این مؤسسه، گفت این سامانه حاصل سالها فعالیت میدانی در پارک ملی سانجیانگیوان، نخستین پارک ملی چین، است و اکنون در مطالعات حیات وحش پارک ملی دریاچه چینگهای، کوهستان چیلیان و کوهستان کونلون نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
وی افزود: «در گذشته، سرشماری گونهها عمدتاً بر مشاهدات مستقیم یا دوربینهای دوچشمی متکی بود، اما امروز با استفاده از دوربینهای مادون قرمز، پهپادها و فناوری سنجش از دور میتوان مناطق گستردهتری را پوشش داد و دادههای دقیقتر و جامعتری به دست آورد.»
این سامانه در نخستین بررسی پایه حیات وحش پارک ملی سانجیانگیوان به کار گرفته شد؛ بررسیای که در آن ۲۷۰ گونه مهرهدار خشکیزی شامل ۶۲ گونه پستاندار، ۱۹۶ گونه پرنده، ۷ گونه دوزیست و ۵ گونه خزنده شناسایی شد. از این تعداد، ۲۰۳ گونه تحت حفاظت قرار دارند و حدود سهچهارم کل گونههای ثبتشده را تشکیل میدهند.
جانگ گفت این فناوریها بسیاری از محدودیتهای روشهای سنتی را برطرف کردهاند. دوربینهای مادون قرمز میتوانند ماهها بدون وقفه فعالیت کنند و پهپادها نیز به مناطقی مانند درهها، تالابها و ارتفاعات صعبالعبور دسترسی دارند؛ مناطقی که حضور پژوهشگران در آنها دشوار یا غیرممکن است.
به گفته وی، برخلاف انسان که تنها مدت کوتاهی در یک منطقه حضور دارد، دوربینها میتوانند برای مدت طولانی در محل باقی بمانند و رفتار طبیعی جانوران را ثبت کنند؛ موضوعی که دادههایی دقیقتر و عینیتر در اختیار محققان قرار میدهد.
یکی از تازهترین دستاوردهای این سامانه، ثبت تصویر یک «زباد نخلی نقابدار» در جنگلهای رودخانه «مِیک» در جنوب شرقی چینگهای بود. این تصویر که در ماه مارس توسط یک دوربین مادون قرمز ثبت شد، پس از بررسی کارشناسان بهعنوان نخستین رکورد تأییدشده از خانواده زبادان در این استان شناخته شد و همچنین نخستین گونه پستاندار متوسط تا بزرگ بود که پس از بیش از ۲۰ سال در چینگهای ثبت شد.
از سال ۲۰۲۳ تاکنون، در جریان مطالعات حیات وحش، بیش از ۳۰ گونه جدید یا گونههایی که پیشتر در سطح شهرستان یا استان ثبت نشده بودند، در چینگهای شناسایی شدهاند. جانگ معتقد است این کشف نشان میدهد هنوز بسیاری از گونههای ساکن مناطق مرزی و نواحی انتقالی زیستمحیطی این استان بهطور کامل مستندسازی نشدهاند.
فعالیت پژوهشگران تنها به شناسایی گونهها محدود نمیشود. این تیم روشهایی برای ارزیابی زیستگاهها و ایجاد کریدورهای اکولوژیکی ویژه گونههای در معرض خطر توسعه داده است. همچنین با تکیه بر پایشهای بلندمدت، نقشه پراکندگی گونههای شاخص فلات، از جمله کل تبتی، غزال تبتی، خر وحشی تبتی، یاک وحشی، گوزن لبسفید، بالابان و کرکس هیمالیا را تهیه کردهاند.
نتایج این مطالعات به شناسایی زیستگاههای مناسب برای گونههای کمیاب، اصلاح مرزها و پهنهبندی پارکهای ملی و همچنین تدوین برنامههای حفاظت از زیستگاهها و احیای اکولوژیکی کمک کرده و بهطور گسترده در مدیریت پارکهای ملی به کار گرفته شده است.
پژوهشها علاوه بر مطالعات میدانی، به حوزه ژنتیک نیز گسترش یافته است. تیم جانگ با استفاده از فناوریهای ژنومیک و متاژنومیک، ذخایر ژنتیکی، سازوکارهای سازگاری و وضعیت سلامت گونههای حیات وحش فلات را بررسی میکند.
جانگ گفت تهیه نمونههای ژنتیکی از حیوانات وحشی تحت حفاظت بسیار دشوار است و پژوهشگران اغلب برای انجام این مطالعات به فضولات تازه حیوانات متکی هستند. او افزود اعضای تیم گاهی ساعتها کلهای تبتی را دنبال میکنند تا بتوانند نمونههای مورد نیاز را جمعآوری کنند.
به گفته وی، اگرچه این نمونهها در ظاهر معمولی به نظر میرسند، اما از ارزش علمی بسیار بالایی برخوردارند و پایه بسیاری از مطالعات حفاظتی را تشکیل میدهند.
