چین چگونه بیابان را به منبع درآمد و توسعه تبدیل کرد؟
در حاشیه غربی کویر باداین جاران در شمال غربی چین، اکنون کمربندی سبز و سرزنده بیش از 50 کیلومتر امتداد یافته و به سدی طبیعی برای محافظت از شهرستان جینتا در برابر شنهای روان تبدیل شده است. این چشمانداز تفاوتی آشکار با گذشته دارد؛ زمانی که تپههای شنی زمینهای کشاورزی را میبلعیدند و ساکنان را وادار به عقبنشینی میکردند.
شهرستان جینتا در شهر جیوچوان استان گانسو که زمانی از بیابانیترین مناطق چین به شمار میرفت، بیش از دو دهه است که بهطور مستمر زمینهای خود را احیا کرده است. اکنون بیابان و شنهای روان در حال عقبنشینی هستند. این تحول بخشی از روندی گستردهتر در سطح ملی است؛ روندی که موجب شده چین پس از سالها تلاش مداوم، به نخستین کشور جهان تبدیل شود که به رشد خالص صفر در تخریب زمین دست یافته است.
همزمان با گرامیداشت روز جهانی مقابله با بیابانزایی و خشکسالی سازمان ملل در روز چهارشنبه، تجربه چند دههای چین یک نکته مهم را نشان میدهد: مبارزه با بیابانزایی تنها به کاشت درخت محدود نمیشود، بلکه به تبدیل شن و ماسه به منبع درآمد نیز وابسته است؛ رویکردی که در آن دستاوردهای زیستمحیطی و بهبود معیشت یکدیگر را تقویت میکنند.
چین یکی از کشورهایی است که بیشترین آسیب را از بیابانزایی در جهان دیده است. مناطق بیابانی این کشور عمدتاً در شمال غرب، شمال و شمال شرق قرار دارند؛ منطقهای که در مجموع با عنوان «سه شمالی» شناخته میشود.
دولت چین اعلام کرده است که در منطقه سه شمالی با وسعت 4.486 میلیون کیلومتر مربع، که نزدیک به نیمی از مساحت کشور را دربر میگیرد، پوشش جنگلی و مرتعی به 40.76 درصد رسیده و 67.82 درصد از زمینهای بیابانی قابل احیا تحت عملیات کنترل و اصلاح قرار گرفتهاند.
در شهرستان چیئمو در حاشیه جنوبی کویر تاکلاماکان در منطقه خودمختار اویغور شینجیانگ، 4513 هکتار از جنگلهای تاکسول با گیاه سیستانچ مایهکوبی شدهاند. همچنین محصولاتی مقاوم به خشکی مانند تاغ و توت پروتئینی برای متنوعسازی ساختار اقتصادی منطقه معرفی شدهاند. ارزش تولید این صنایع بیابانی در سال 2025 از 16.73 میلیون یوان فراتر رفت و اکنون 14 شرکت در این حوزه فعالیت میکنند.
در شمال چین و در شهرستان جینتا، شرکتهای پیشرو 10 هزار هکتار تاکسول و سینوموریوم، یکی دیگر از گیاهان دارویی، را روی بیش از 2 هزار هکتار از درختچههای خار سفید مایهکوبی کردهاند و زنجیرهای یکپارچه از کاشت تا فرآوری و فروش ایجاد کردهاند.
در شهرستان هوتان در شینجیانگ نیز توسعه اقتصادی در مزارع شکل گرفته است. درختان سنجد با نرخ بقای 85 تا 90 درصد، از سال سوم به بار مینشینند و سالانه بین 22 هزار و 500 تا 30 هزار یوان در هر هکتار درآمد ایجاد میکنند. کشت ترکیبی یونجه نیز 30 هزار یوان دیگر به ازای هر هکتار به درآمد کشاورزان میافزاید. به گفته یکی از مسئولان اداره جنگلداری و مراتع این شهرستان، حدود 6087 هکتار از اراضی بیابانی مهار شده که 1845 خانوار را دربر میگیرد.
در منطقه مغولستان داخلی نیز 123 هزار کشاورز و دامدار از طریق برنامههای کنترل بیابانزایی درآمد اضافی کسب کردهاند و تنها در سال 2025، مجموعاً 1.81 میلیارد یوان دستمزد برای این فعالیتها پرداخت شده است.
فناوری نقش مهمی در اجرای این الگوها در گسترهای به طول هزاران کیلومتر ایفا میکند. لی جیاچیانگ، پژوهشگر مؤسسه بومشناسی و جغرافیای شینجیانگ وابسته به آکادمی علوم چین، گفت این کشور سامانه یکپارچه پایش بیابانزایی «آسمان-فضا-زمین» را ایجاد کرده و مجموعهای از فناوریهای مهندسی، زیستی و شیمیایی کنترل شن و ماسه را توسعه داده است.
در سطح میدانی نیز ابزارهای مقابله با بیابانزایی هر روز هوشمندتر میشوند. تاکنون 18 پایگاه نمایشی علمی و فناوری در سراسر منطقه سه شمالی راهاندازی شده که در آنها از رباتهای کنترل بیابان و ماشینهای کاشت مجهز به سامانه ناوبری بیدو استفاده میشود. همچنین مدل هوش مصنوعی «شن هوشمند» در حال آزمایش است تا بهعنوان یک مغز دیجیتال، تصمیمگیری در زمینه کنترل شن و ماسه را پشتیبانی کند.
پنلهای خورشیدی نیز به این روند پیوستهاند. در بخشهایی از صحرای کوبوچی در مغولستان داخلی، الگوی «فتوولتائیک بهعلاوه کنترل بیابانزایی» بر پایه یک منطق ساده عمل میکند: پنلها در بالا برق تولید میکنند، در پایین به تثبیت شنها کمک میکنند و در فضای میان آنها علف کشت میشود. کشاورزان و دامداران نیز زیر این پنلها به پرورش مرغ و کشت محصولاتی مانند گوجهفرنگی و سیبزمینی میپردازند و تپههای شنی خشک را به زمینهای قابل بهرهبرداری تبدیل میکنند.
چشمانداز آینده نیز نویدبخش گسترش این ابزارها و الگوهاست. جو یاجوان، پژوهشگر آکادمی جنگلداری چین، گفت مدلهای متنوع کنترل بیابانزایی در سراسر منطقه سه شمالی در حال شکلگیری و توسعه هستند.
