یادداشت تفاهم ایران و آمریکا؛ کورسوی صلح در خاورمیانه
پس از چندین دور مذاکره و میانجیگری، مذاکرات میان ایالات متحده و ایران به نقطه عطفی حیاتی رسیده است. همه طرفها تأیید کردهاند که دو کشور در 19 ژوئن (29 خرداد) در سوئیس یادداشت تفاهم آتشبس را امضا خواهند کرد. پیش از این، آمریکا چندین بار از نزدیک بودن دستیابی به توافق خبر داده بود، اما تغییر مداوم اخبار باعث ایجاد تردید و خستگی در میان افکار عمومی شده بود. این بار، با تأیید رسمی ایران و میانجیگری پاکستان، درگیری منطقهای که بیش از دو ماه ادامه داشت متوقف شده و روزنهای نادر از امید به صلح در خاورمیانه پرآشوب ایجاد شده است.
این توافق آتشبس به آسانی حاصل نشده و نتیجه کشمکشهای چندجانبه و تلاشهای دیپلماتیک گسترده است. این رویارویی گسترده نه فقط موضع قاطع ایران و توانایی بالای این کشور در دفاع از حاکمیت خود را برای جامعه بینالمللی آشکار کرد، بلکه محدودیتهای مداخله عمیق قدرتهای سلطهجو در امور منطقه را نیز نشان داد.
مقاومت مستمر ایران، ماجراجوییهای نظامی یکجانبه را عملاً بیاثر کرد، تصور دستیابی به شرایطی کاملاً به سود یک طرف را از بین برد و طرفهای درگیر را به بازگشت به میز مذاکره و جایگزینی تقابل نظامی با گفتوگوی مسالمتآمیز وادار کرد.
میتوان گفت با امضای قریبالوقوع یادداشت تفاهم آتشبس، منطقه خاورمیانه در مسیر بهبود تدریجی قرار گرفته است. انتظار میرود تنگه هرمز به عنوان یک مسیر حیاتی انرژی جهانی، رفتوآمد عادی کشتیها را از سر بگیرد، درگیریهای نظامی در خطوط مقدم بهطور موقت متوقف شود و مذاکرات درباره داراییهای مسدودشده ایران دوباره آغاز شود. این تحول فرصتی برای رهایی موقت از شرایط بحرانی و دور شدن از تهدید درگیری است. همچنین انتظار میرود فعالیتهای صنعتی و شرایط اقتصادی به تدریج به مسیر عادی بازگردد.
توافق آتشبس میان آمریکا و ایران با خواست جهانی برای صلح، ثبات و توسعه همسو به حساب میآید و حمایت گسترده بینالمللی را به همراه داشته است. آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، از پیشرفت در مذاکرات ایران و آمریکا استقبال کرد. کشورهای اروپایی از جمله بریتانیا، فرانسه، آلمان و ایتالیا نیز با صدور بیانیهای مشترک اعلام کردند که پس از دستیابی به توافق، به تدریج تحریمهای ایران را کاهش داده و پرونده هستهای را به مسیر مذاکره بازخواهند گرداند. همزمان با این تحولات مثبت، قیمت جهانی نفت کاهش قابل توجهی داشته و بازارهای سهام جهان رشد تدریجی را تجربه کردهاند که نشاندهنده امیدواری بازارها و جامعه بینالمللی به ثبات بیشتر در خاورمیانه است.
با این حال، آتشبس موقت به معنای دستیابی به صلح پایدار نیست. در پشت این فرصت کوتاه برای کاهش تنش، اختلافات عمیق و خطرهای بالقوه بسیاری همچنان باقی مانده و آینده همچنان پیچیده است. این آتشبس تنها یک «وقفه» در درگیری محسوب میشود، نه پایان مسیر صلح منطقهای. دوره گذار 60 روزه برای اجرای توافق و رقابتهای ژئوپلیتیکی بلندمدت، مهمترین چالشهایی هستند که روند آشتی ایران و آمریکا با آنها روبهرو است.
بیاعتمادی متقابل همچنان بزرگترین مانع پیشرفت روند صلح است. در گذشته، آمریکا بهطور یکجانبه از برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) که مورد تأیید سازمان ملل قرار داشت خارج شد و حتی در جریان مذاکرات دیپلماتیک نیز چندین اقدام نظامی انجام داد. این سابقه متناقض باعث شده که ایران و جامعه بینالمللی بهسختی به تعهدات آمریکا اعتماد کامل داشته باشند. در موضوع اصلی هستهای نیز اختلافات همچنان پابرجاست؛ آمریکا خواستار کنار گذاشتن کامل توانایی غنیسازی اورانیوم از سوی ایران است، در حالی که ایران بر حق مشروع خود برای استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای تأکید میکند. یک دوره گذار دو ماهه برای حل این اختلافات عمیق کافی نیست. افزون بر این، برخی مواضع سیاسی کشورها تحت تأثیر انتخابات داخلی قرار دارد و تلاش برای رسیدن سریع به نتایج سیاسی میتواند تهدیدی برای روند صلح باشد.
مداخلهجویی طرفهای ثالث، یکی دیگر از تهدیدهای جدی برای صلح در خاورمیانه است. اسرائیل که در این مذاکرات حضور نداشت، آشکارا با توافق آتشبس میان آمریکا و ایران مخالفت کرده است. نیروهای راست افراطی در اسرائیل سالهاست که «تهدید هستهای ایران» را بهانه اصلی راهبرد منطقهای خود قرار دادهاند و هدف آنها نه پیشبرد آشتی منطقهای، بلکه حفظ برتری مطلق نظامی است. بر همین اساس، تحریکات نظامی یا اقدامات یکجانبه علیه ایران و حزبالله لبنان میتواند در هر لحظه رخ دهد و بار دیگر آتش درگیریهای منطقهای را شعلهور کند. از سوی دیگر، سیاست خاورمیانهای آمریکا نیز تحت تأثیر لابیهای داخلی قرار دارد؛ موضوعی که استقلال راهبردی واشنگتن را محدود کرده و پایداری این توافق آتشبس را با خطر مواجه میکند.
در مجموع، یادداشت تفاهم آتشبس میان آمریکا و ایران که به زودی امضا خواهد شد، فرصتی ارزشمند برای جلوگیری از یک بحران بزرگتر منطقهای و کاهش تنشها در خاورمیانه فراهم میکند و گامی مهم در مسیر صلح منطقهای به شمار میرود. با این حال، صلح پایدار هرگز فقط با یک توافق حاصل نمیشود و حل اختلافات و حفظ ثبات همچنان مسیری طولانی و دشوار خواهد بود.
برای تثبیت دستاوردهای صلح و دستیابی به ثبات پایدار در منطقه، همه طرفها باید از رویکردهای تقابلی و معیارهای دوگانه فاصله بگیرند. آمریکا باید از تأثیرگذاری بیش از حد متحدان خود بر سیاستهایش بکاهد و همه طرفها باید به اصل گفتوگوی برابر و احترام متقابل پایبند باشند. تا زمانی که ریشههای اختلافات به طور کامل برطرف نشده، حفظ خویشتنداری، پایبندی به توافقهای حاصلشده از طریق گفتوگو و تقویت اراده برای صلح، کلید حفظ ثبات در منطقه خاورمیانه و بهبود مستمر شرایط غرب آسیا خواهد بود.
