تمدن سازی چین در حوزه دانش پیشرفته

وبسایت روزنامه هنگ کنگی «ساوت چاینا مورنینگ پست» چندی پیش در مقاله‌ای با عنوان “گام بلند بعدی چین: تبدیل شدن به یک تمدن قدرتمند در زمینه علم و فناوری پیشرفته” به روند حرکت چین در این مسیر پرداخته که متن آن به شرح زیر است:

جوزف نای، استاد دانشگاه هاروارد، سال 2011 در یک مقاله به این دیدگاه قابل تأمل «لی کوان یو»، نخست وزیر و بنیانگذار سنگاپور در مورد ماهیت قدرت آمریکا اشاره کرد که چین می‌تواند با تکیه بر جمعیت عظیم خود به توسعه برسد اما مزیت ساختاری ژرف‌تر آمریکا توانایی جذب و ادغام استعدادهای جهانی در یک اکوسیستم فوق العاده باز، متنوع و خلاق است. به این ترتیب او نشان داد که نظام نوآوری ایالات متحده علاوه بر گستردگی، مولد نیز هست.

پانزده سال بعد، در 30 آوریل 2026 همایشی در مورد تقویت تحقیقات پایه در شانگهای چین برگزار شد که در ظاهر شبیه سایر نشست‌های سطح بالا در مورد سیاست‌های مربوط به علم و فناوری پیشرفته بود اما در واقع، این همایش با یک پیام راهبردی همراه بود: چین علاوه بر رقابت در زمینه تولید، تجاری‌سازی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های صنعتی باید در زمینه تحقیقات پایه نیز به یک قدرت برتر در سطح جهانی تبدیل شود.

با وجود عدم توجه رسانه‌های غربی به این همایش، رسانه‌های شانگهای از واکنش گسترده کارشناسان فناوری و دانشمندان برتر بخش خصوصی نسبت به آن خبر دادند و در گزارش‌های خود به پوشش سخنان «پنگ ژیهویی»، هم‌بنیانگذار و مدیر ارشد شرکت فناوری ربات «جی‌یوان»، «شیا‌ لیشوئه»، هم‌بنیانگذار و مدیر عامل «وووِن کُردوم»، «لی لین»، عضو آکادمی علوم چین و «شو تیانهِنگ»، پژوهشگر مؤسسه شانگهای آکادمی علوم چین پرداختند.

این متخصصان در سخنرانی‌های خود با اشاره به تاکید روزافزون پکن بر تحقیقات پایه، خوداتکایی در زمینه فناوری و نوآوری‌های اصلی، نشان دادند که این زمینه‌ها سنگ بنای قدرت ملی، افزایش توانایی‌ رقابت آن در زمینه فناوری و امنیت بلندمدت اقتصادی و راهبردی چین هستند.

در چند دهه گذشته، چین با بهره‌گیری از توانایی خارق‌العاده خود در جذب، بهینه‌سازی و پذیرش فناوری‌های موجود در مقیاسی گسترده توانسته است به در صدر تمدن‌های «۱ تا ۱۰۰» جهان برسد. اکوسیستم تولیدی قوی و نظام هماهنگی دولتی موجب شده چین در تجاری سازی و به کارگیری فناوری‌هایی مانند راه آهن پرسرعت، وسایل نقلیه الکتریکی، باتری‌ها، صفحات خورشیدی، پهپادها و ارتباطات مخابراتی به موفقیت‌های بزرگ دست یابد.

با این حال، بسیاری از پیشرفت‌های اساسی عصر فناوری مدرن، از جمله نیمه‌ رساناها، اینترنت، مکانیک کوانتومی، فناوری ویرایش ژن کریسپر و یادگیری عمیق ماشین عمدتاً از غرب سرچشمه گرفته‌اند. پکن پیوسته بیشتر پی می‌برد که برای قرار گرفتن در صدر تمدن‌های «۱ تا ۱۰» جهان باید در مسیر اکتشافات علمی موفق، تشویق روحیه آزمودن ، تحمل شکست و ایجاد یک فرهنگ پژوهشی با پیشینه طولانی پیش برود.

به باور چین تغییر الگوی توسعه مقیاس بزرگ «۱ تا ۱۰۰» به یک الگوی پیشرفت مبتنی بر نوآوری “۰ به ۱” برای توسعه بلندمدت کشور بسیار مهم است. با تشدید رقابت برای دست یافتن به سلطه فناوری، نگاه پکن به طور فزاینده به تحقیقات پایه به عنوان راهی برای دست یافتن به جایگاه «حکمرانی فکری» دوخته می‌شود.

نظام حکمرانی مدرن چین از نظر هماهنگی، بسیج، اجرای دقیق و بهره‌برداری صنعتی در یک مقیاس بزرگ در جهان سرآمد است اما اکتشافات علمی موفق اغلب بر ابهام، آزمایش، مخالفت و تحمل شکست متکی هستند.

چالش‌های پیش روی چین به ‌جای مادی بودن، بیشتر جنبه‌های فرهنگی و شناختی دارند. در حال حاضر، چین از زیرساخت‌های پژوهشی، دانشگاه‌ها، منابع مالی و استعدادهای مهندسی عظیم برخوردار است و بودجه تحقیق و توسعه چین نیز در سال 2024 به 3.6 تریلیون یوان رسیده اما نوآوری پیشرفته به چیزی بیش از مقیاس نیاز دارد. سیستم آموزش و پرورش استعدادها در چین از لحاظ تاریخی بر استانداردسازی، نمرات آزمون و اجرای مهارت‌های فنی تاکید داشته، در حالی که اکتشافات موفق بیشتر بر کنجکاوی، تفکر بینارشته‌ای، ریسک‌پذیری و تحمل عدم قطعیت تکیه دارند. چین نه تنها به دانشمندان بیشتر، بلکه به انواع مختلف دانشمندان نیاز دارد.

یکی از روندهای قابل توجه کنونی، بالا رفتن جایگاه سیاسی دانشمندان و مهندسان در حزب کمونیست چین است. دانشمندان دیگر صرفاً به عنوان مشاور خدمت نمی کنند، بلکه به طور فزاینده مستقیماً در روند توسعه سیاست‌ها و اقدامات راهبردی صنعتی، به ویژه در زمینه‌هایی مانند هوش مصنوعی، نیمه رساناها، هوا فضا، رباتیک و تولید پیشرفته ادغام می‌شوند. این تغییر نشان‌دهنده تأکید رهبران چین بر «نیروهای تولیدی باکیفیت جدید» است که به عنوان پایه و اساس قدرت اقتصادی و ژئوپلیتیک چین در نظر گرفته می‌شود.

رقابت شدید چین و ایالات متحده در زمینه فناوری، در سطح وسیع‌تر منعکس کننده یک رقابت سیستماتیک بین اجرا و نوآوری، هماهنگی و خلاقیت، اثر مقیاس و اصالت است.

همایش شانگهای در مورد تقویت تحقیقات پایه به جای آنکه تنها یک نشست سیاست‌گذاری معمولی باشد، نشان‌دهنده یک تحول تمدنی و گام برداشتن چین در مسیر تبدیل شدن از یک تمدن صنعتی متمرکز بر تولید به یک تمدن علم و فناوری بود که به دنبال دست یافتن به جایگاه رهبری تولید دانش، تعیین استانداردهای فناوری و قابلیت‌های شناختی است. امروز به جای آنکه تنها یک رقابت در زمینه فناوری در حال رخ دادن باشد، یک رقابت عمیق‌تر بر سر چگونگی سازماندهی دانش، قدرت، خلاقیت و حکمرانی توسط تمدن‌ها در قرن بیست و یکم در جریان است.